Ο Ερνστ Τόλλερ γεννήθηκε το 1893 στο Samotschin της Πρωσσίας, σε μια εύπορη οικογένεια. Το 1914, με το ξέσπασμα του Α' Παγκόσμιου Πόλεμου, διακόπτει τις σπουδές του στη Νομική στη γαλλική πόλη Γκρενόμπλ για να καταταγεί ως ενθουσιώδης πατριώτης στο γερμανικό στρατό. Οι εμπειρίες του στα χαρακώματα στο Bois-le-Prete και στο Βερντέν διαλύουν την πατριωτική προπαγάνδα και ξυπνούν την κοινωνική του συνείδηση. Αρχίζει να γράφει ποίηση:

Το Μάιο του 1916 ο Τόλλερ παθαίνει νευρικό κλονισμό. Το στρατιωτικό νοσοκομείο τον κρίνει ακατάλληλο για στρατιωτική υπηρεσία. Πηγαίνει στη Χαϊδελβέργη, όπου γνωρίζεται με τον κοινωνιολόγο Μαξ Βέμπερ. Απορρίπτοντας την "τέχνη για την τέχνη", αποφασίζει να γράψει πολιτική ποίηση: "σκοπός της ποίησης δεν είναι απλά να αποκηρύξει τον πόλεμο, αλλά να οδηγήσει την ανθρωπότητα στο όραμα μιας δίκαιης, ειρηνικής και κοινοτικής κοινωνίας". Προσεγγίζοντας τις απόψεις του γερμανού αναρχικού αγωνιστή και θεωρητικού Γκούσταβ Λαντάουερ, δημιουργεί, το 1917, την Πολιτική και Πολιτιστική Ένωση Γερμανικής Νεολαίας. Σε γράμμα του προς τον Λαντάουερ, αφού ζητάει την υποστήριξή του, περιγράφει την Ένωση ως μια ομοσπονδία ίσων και αποφασισμένων, με εσώτερο πνεύμα και πάθος, και με σκοπό να αναπτύξουν στους νέους την υπευθυνότητα και να τους στρέψουν στην πολιτική δράση. Και αυτά μπορούν να γίνουν μόνο με το προσωπικό παράδειγμα: «θα δείξουμε το δρόμο βαδίζοντάς τον -θ' ανάψουμε τη φλόγα φλεγόμενοι».

Το 1918 ο Τόλλερ συλλαμβάνεται για την προπαγάνδιση και τη βοήθεια στη διοργάνωση της αντιπολεμικής απεργίας στα εργοστάσια πυρομαχικών του Μονάχου. Κατηγορείται για απόπειρα προδοσίας. Κατά τη διάρκεια της κράτησής του γράφει το πρώτο σημαντικό του έργο την Μεταμόρφωση, ένα αυτοβιογραφικό στην ουσία έργο που περιγράφει την πνευματική μεταμόρφωση ενός γερμανού στρατιώτη στα χαρακώματα. Αποφυλακίζεται και οδηγείται σε στρατιωτικό ψυχιατρείο.

Τον Οκτώβρη του 1918 η επανάσταση απλώνει τα φτερά της πάνω απ' τη Γερμανία. Ο στόλος του Κιέλου στασιάζει, μέσα σε μια βδομάδα συμβούλια στρατιωτών και εργατών αντικαθιστούν τις αρχές σε πολλές γερμανικές πόλεις. Στις 7 Νοέμβρη, ο Κουρτ Άϊσνερ, ηγέτης του Ανεξάρτητου Σοσιαλιστικού Κόμματος, ανακηρύσσει τη Βαυαρία συμβουλιακή δημοκρατία. Ο Τόλλερ, που είχε συνεργαστεί με τον Άϊσνερ κατά τη διάρκεια της απεργίας στα εργοστάσια πυρομαχικών, σπεύδει στη Βαυαρία. Στην επαναστατική διαδικασία και στις επιτροπές που δημιουργούνται, συμμετέχουν εκτός από τον Τόλλερ και άλλες σημαντικές μορφές της αντιεξουσιαστικής θεώρησης και τέχνης στη Γερμανία, όπως ο Λαντάουερ, που ορίζεται υπεύθυνος της επιτροπής πολιτισμού και επιμόρφωσης, ο ποιητής Έριχ Μύζαμ, ο συγγραφέας B. Traven ("Ret Marut" ή "Hal Croves") κ.ά.

Το Γενάρη του 1919 ξεσπά στο Βερολίνο η εξέγερση των Σπαρτακιστών, η οποία καταπνίγεται στο αίμα. Στις 13 Γενάρη δολοφονούνται οι σπαρτακιστές ηγέτες Ρόζα Λούξεμπουργκ και Καρλ Λήμπκνεχτ. Στις 21 Φλεβάρη δολοφονείται ο Κουρτ Άϊσνερ. Ο Τόλλερ παίρνει τη θέση του στο κεντρικό συμβούλιο ενώ επίσης αναλαμβάνει και διοικητής της πολιτοφυλακής. Καθώς ο κλοιός των κυβερνητικών στρατευμάτων σφίγγει γύρω τους, οι συμβουλιακοί αναγκάζονται να συμμαχήσουν με το κομμουνιστικό κόμμα. Ο Τόλλερ έρχεται συχνά σε σύγκρουση με τον ηγέτη του Eugen Levine, καθώς αποτρέπει τις εκτελέσεις και τις δολοφονίες αντιφρονούντων που προωθούν οι κομμουνιστές.

Το Μάη του 1919 τα κυβερνητικά στρατεύματα εισβάλλουν στη Βαυαρία. Τις επόμενες βδομάδες, 700 άνθρωποι συλλαμβάνονται και εκτελούνται, ανάμεσά τους και ο Λαντάουερ. Ο Τόλλερ συλλαμβάνεται και δικάζεται για εσχάτη προδοσία. Γλυτώνει την εκτέλεση μετά την παρέμβαση διεθνώς γνωστών προσωπικοτήτων της γερμανικής διανόησης, όπως ο Τόμας Μαν και ο Μαξ Βέμπερ. Στην απολογία του στο δικαστήριο ο Τόλλερ είναι ξεκάθαρος: «η επανάσταση είναι ένα δοχείο γεμάτο με το σφιγμό της καρδιάς εκατομμυρίων εργαζόμενων. Το πνεύμα της δεν θα πεθάνει όσο αυτές οι καρδιές θα συνεχίσουν να χτυπούν. Κύριοι! Είμαι βέβαιος πως θα βγάλετε την απόφασή σας με βάση τις γνώσεις και τις πεποιθήσεις σας. Ξέροντας όμως τις δικές μου απόψεις, πρέπει να αποδεχτείτε πως στα μάτια μου η απόφασή σας δεν θα είναι έκφραση της δικαιοσύνης, αλλά της εξουσίας».

Κατά τη διάρκεια του πρώτου χρόνου της φυλάκισης του Τόλλερ, το έργο του «Μεταμόρφωση» γνωρίζει μεγάλη επιτυχία, τόσο μεγάλη ώστε του προσφέρουν χάρη. Ο Τόλλερ την αρνείται, λέγοντας πως δεν θέλει διαφορετική μεταχείριση από τους υπόλοιπους κρατούμενους. Μέσα στο κελί γράφει ακατάπαυστα: Άνθρωπος Μάζα -Masse-Mensch (1920), Οι Kαταστροφείς Μηχανών -Die Maschinensturmer (1922), Ο Aνεξέλεγκτος Βόταν -Der Entfesselte Wotan (1923), Hinkeman (1924).

Στις 25 Ιουλίου 1924, ο Τόλλερ αποφυλακίζεται. Είναι μόλις 30 χρονών, όμως τα μαλλιά του είναι ήδη γκρίζα. Είναι πλέον ένας διεθνώς γνωστός θεατρικός συγγραφέας: τα έργα του έχουν ήδη μεταφραστεί σε 25 γλώσσες. Θεωρείται ο εκφραστής του γερμανικού εξπρεσιονισμού στο χώρο του θεάτρου: η σκοτεινή ατμόσφαιρα των έργων του, με την παραμόρφωση της χρονικής διαδοχής και την έντονη χρήση αντιθέσεων που αποσκοπούν στη δημιουργία μιας ανήσυχης πνευματικής και ψυχολογικής συνθήκης, θυμίζουν τους πίνακες του Munch και του Ensor ή σκηνές από το Εργαστήρι του δρ Καλιγκάρι του Wiene.

Τα θεατρικά του Τόλλερ, που παραπέμπουν σε έργα του Κάφκα και του Στρίντμπεργκ, δέχονται έντονες επιθέσεις, τόσο από τα δεξιά (για υποκίνηση κοινωνικών αναταραχών) όσο και από τους κομμουνιστές (δεν παρουσιάζονται οι προλετάριοι με ηρωικό τρόπο).

Το «Άνθρωπος και Μάζα», που ανέβηκε για πρώτη φορά στη Νυρεμβέργη ενώ ο Τόλλερ ήταν ακόμα στη φυλακή, έχει ως θέμα τη σύγκρουση ανάμεσα στο ανθρώπινο όραμα της επαναστατικής κοινωνικής απελευθέρωσης και στα απάνθρωπα μέσα που ένα τμήμα των λεγόμενων επαναστατών δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει, ώστε να επιβάλει την εξουσία του χρησιμοποιώντας τα κατώτερα ένστικτα των καταπιεσμένων. Μέσα από 7 σκηνές, που κινούνται ανάμεσα στο όνειρο και τον εφιάλτη, βλέπουμε την πορεία της Sonja Irene από την κοινωνική αφύπνιση, στη διάρρηξη κάθε σχέσης με την καθεστηκυΐα τάξη, στην ανοιχτή εξέγερση, στη σύγκρουση με άλλους επαναστάτες για τις πράξεις αντεκδίκησης, στη συντριβή της επανάστασης, στο κελί του μελλοθάνατου. Εκεί, δεν δέχεται να διαχωρίσει τη μοίρα της από τη μοίρα αυτών με τους οποίους διαφωνούσε, αρνείται τη χάρη και εκτελείται.

Ο Τόλλερ, στο έργο «Οι καταστροφείς Μηχανών» αναφέρεται στο κίνημα των Λουδδιτών και επιτίθεται στην αντίληψη που ενώ κριτικάρει τον καπιταλισμό υποστηρίζει την εκβιομηχάνιση και μηχανοποίηση της κοινωνίας. Το έργο «Ο ανεξέλεγκτος Βόταν» προειδοποιεί -ήδη από το 1923!- για τη ναζιστική απειλή, περιγράφοντας έναν μανιακό κομμωτή που συσπειρώνει τις μάζες καταφεύγοντας σε μισαλλοδοξία και λαϊκιστική δημαγωγία.

Λίγο μετά την αποφυλάκισή του, ο Τόλλερ απελαύνεται από τη Βαυαρία. Πηγαίνει στο Βερολίνο, όπου έρχεται σε επαφή με τον Έρβιν Πισκατόρ και δουλεύουν μαζί για το επόμενο θεατρικό του, το Ώπα! Ζούμε! -Hoppla, wir leben! το οποίο ανεβαίνει το Σεπτέμβρη του 1927, εγκαινιάζοντας το καινούργιο θέατρο του Πισκατόρ στη Nollendorfplatz. Η παράσταση, που διαρκεί 4 ώρες, εμπεριέχει πολλές καινοτομίες: στη θεατρική δράση μεσολαβούν ή αντιπαρατίθενται προβολές ταινιών, εικόνων (έργα του πρωτοπόρου της γραφιστικής και του κολλάζ J. Heartfield) και αποσπάσματα από ραδιοφωνικές εκπομπές. Το έργο ξεκινά δείχνοντας 6 επαναστάτες, που περιμένουν την εκτέλεσή τους μετά την αποτυχημένη επανάσταση του 1918-19. Ένας από αυτούς, ο W. Killman, δέχεται χάρη και αποφυλακίζεται. Στη συνέχεια, η δράση μεταφέρεται οχτώ χρόνια μετά, στο 1927. Ένας άλλος από τους 6 αρχικούς κρατούμενους, ο Karl Thomas, βγαίνει θεραπευμένος από το ψυχιατρείο όπου είχε κλειστεί όταν τρελλάθηκε περιμένοντας την εκτέλεσή του. Αναζητά τον παλιό του συντροφο Killman, για να διαπιστώσει, προς μεγάλη του έκπληξη, ότι ο Killman έχει γίνει υπουργός εσωτερικών και κολυμπάει στη διαφθορά. Ο Thomas βρίσκει 2 ακόμα από τους 6 αρχικούς κρατούμενους, οι οποίοι έχουν επίσης αλλάξει: συμπεριφέρονται αποκλειστικά σύμφωνα με την καθοδήγηση του κόμματος και αντιμετωπίζουν εχθρικά οποιονδήποτε τους φαίνεται πως υποστηρίζει παρεκκλίνουσες απόψεις. Ο Thomas πιάνει δουλειά ως βοηθός σερβιτόρου στο Grand Hotel. Εκεί, γίνεται μάρτυρας σε δολοπλοκίες, ίντριγκες και αναισχυντίες. Ξαφνικά συλλαμβάνεται, κατηγορούμενος για το φόνο του Killman. H ειρωνία είναι ότι τον Killman έχει δολοφονήσει ένας ακροδεξιός φοιτητής για να τον τιμωρήσει για το "κόκκινο" παρελθόν του, ενώ ο Thomas συλλαμβάνεται ως ύποπτος για το φόνο του Killman επειδή ο υπουργός είχε προδώσει το παρελθόν του... Το έργο τελειώνει με τους 5 από τους 6 αρχικούς κρατούμενους ξανά στη φυλακή. Προτού αποκαλυφθεί ο ένοχος, ο Thomas αυτοκτονεί. Η ιδέα της αυτοκτονίας ήταν του Πισκατόρ -στο επόμενο ανέβασμα του έργου στη Λειψία, το 1927, ο Τόλλερ αλλάζει το τέλος: ο Thomas απελευθερώνεται και κλείνεται στο ψυχιατρείο. Αυτή τη φορά όμως δεν είναι τρελλός. Αντίθετα, οι εμπειρίες του τον έχουν οδηγήσει να διαμορφώσει μια κρυστάλλινη συνείδηση -ακριβώς γι' αυτό τον κλείνουν στο ψυχιατρείο.

Ο Τόλλερ συνεχίζει να γράφει: "Μια φορά αστός, πάντα αστός!" (1927), "Θαύμα στην Αμερική" (1930), "Φλόγα απ' τους λέβητες"-για την εξέγερση των ναυτών του Κιέλου (1931), "Τυφλή Θεά" (1932), "Ένας νέος στη Γερμανία" -αυτοβιογραφία (1933).

Το Γενάρη του 1933 ο Χίτλερ γίνεται καγκελάριος. Τον Απρίλη ο Γκέμπελς εκδίδει τη λίστα των απαγορευμένων βιβλίων, που πρέπει να ριχτούν στην πυρά. Αναφέρεται ονομαστικά στον Τόλλερ λέγοντας: «δύο εκατομμύρια γερμανοί στρατιώτες σηκώνονται απ' τους τάφους για να καταγγείλουν τον εβραίο Τόλλερ που τόλμησε να γράψει ότι το το ιδανικό του ηρωισμού είναι το ηλιθιωδέστερο όλων». Το Μάιο του 1933 ο Τόλλερ δημοσιοποιεί μια "Ανοιχτή Επιστολή προς τον κ. Γκέμπελς", όπου, μεταξύ άλλων, αναφέρει «οι διώξεις και οι προγραφές είναι για μας τιμή και πρέπει τώρα να αποδείξουμε ότι αυτή η τιμή μας αξίζει (...) δεν είμαστε αμέτοχοι στη μοίρα μας, κάναμε πολλά λάθη και το μεγαλύτερο είναι ότι δείξαμε μεγάλη υπομονή. Αυτό όμως αλλάζει, τα παθήματα γίνονται μαθήματα. Αυτή ακριβώς είναι η υπηρεσία που μας προσφέρατε». Το καθεστώς απαντάει με τη στέρηση της υπηκοότητας του Τόλλερ. Στενοί του φίλοι τον πείθουν να εγκαταλείψει τη χώρα. Διαφεύγει στην Ελβετία. Λίγο αργότερα, ο αναρχικός ποιητής Έριχ Μύζαμ, που δεν ακολούθησε αντίστοιχες συμβολές, συλλαμβάνεται και δολοφονείται. Ο Τόλλερ πηγαίνει στο Λονδίνο, όπου επιμελείται την έκδοση της αυτοβιογραφίας του στα αγγλικά, που κυκλοφορεί με τίτλο "Ήμουν Γερμανός". Ταξιδεύει συνεχώς και πραγματοποιεί ομιλίες ενάντια στο ναζισμό και το φασισμό. Το 1935 εκδίδει το "Γράμματα από τη Φυλακή".

Το 1936 πηγαίνει στις ΗΠΑ, για να πραγματοποιήσει σειρά διαλέξεων. Σχολιάζοντας την ομιλία του Χίτλερ στους ολυμπιακούς του Βερολίνου, που η διεθνής κοινότητα επέλεξε να τελεστούν στη ναζιστική γερμανία, τονίζει "ο δικτάτορας μιλάει σήμερα για ειρήνη για να προετοιμάσει τον αυριανό πόλεμο". Η Metro Goldwin Mayer προσφέρει στον Τόλλερ δουλειά ως σεναριογράφο. Ο Τόλλερ δέχεται, ελπίζοντας να του δοθεί η δυνατότητα να δημιουργήσει πολιτικές ταινίες. Οι ελπίδες του διαψεύδονται και το μόνο του σενάριο που γυρίστηκε σε ταινία, το "Ακόμα και οι δήμιοι πεθαίνουν", αλλοιώθηκε τόσο από την παραγωγή, ώστε ο Τόλλερ το αποκήρυξε.

Ξαναρχίζει να γράφει θεατρικά έργα: το "Pastor Hall" (1938) αναφέρεται στις διώξεις των αντιφρονούντων στη γερμανία. Παράλληλα, δραστηριοποιείται στην υποστήριξη του αγώνα ενάντια στον Φράνκο, πραγματοποιώντας ομιλίες σε πόλεις των ΗΠΑ. Η απάθεια του κόσμου απέναντι στην εδραίωση και την επέκταση του ναζισμού και η ένοχη ουδετερότητα απέναντι στον πόλεμο στην Ισπανία, τη στιγμή που Χίτλερ και Μουσολίνι ενισχύουν απροκάλυπτα τον Φράνκο, οδηγούν τον Τόλλερ σε κατάθλιψη.

Την άνοιξη του 1939 ο Τόλλερ μαθαίνει ότι μέλη της οικογένειάς του έχουν κλειστεί σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Στις 22 Μάη του 1939, τρεις μέρες μετά τη θριαμβευτική είσοδο του Φράνκο στη Μαδρίτη, ο Τόλλερ αυτοκτονεί στο διαμέρισμά του στη Νέα Υόρκη. O συγγραφέας Wolfgang Fruhwald έγραψε για την αυτοκτονία του Τόλλερ: «αυτή η ύστατη έκφραση ελευθερίας απέδειξε σε ποιο βαθμό έχει πλέον συρρικνωθεί -σε έναν κόσμο καταπίεσης- η ελευθερία δράσης».

TIK