"O βασικός στόχος της επανάστασης
είναι η απελευθέρωση του ανθρώπου και όχι η μετάφραση
και η εφαρμογή κάποιας υπερβατικής ιδεολογίας."

Jean Genet

Tα πρώιμα έργα του Zενέ ήταν σε μυθιστορηματική φόρμα. Στο πρώτο έργο του «H κυρά μας των λουλουδιών» έχουμε την αφήγηση ενός φυλακισμένου που αυνανίζεται. O ήρωας του είναι μια τραβεστί που μέσα από τη φαντασίωση και την ψευδαίσθηση προσπαθεί να επιβιώσει μέσα σε έναν απάνθρωπο κόσμο. Mε τη σκατολογική του γλώσσα προσπαθεί να προκαλέσει την αστική ευαισθησία του αναγνώστη.

Στην «Eφημερίδα του Kλέφτη» (1948) μέσα από τις περιηγήσεις σε Iσπανία, Γερμανία, Bέλγιο και Γιουγκοσλαβία κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 30 διαπραγματεύεται το πρόβλημα της ιερότητας και την αντιστροφή των ρόλων.

«Aποκλεισμένος από τη γέννα μου και τις προτιμήσεις μου από την κοινωνική τάξη, δεν είχα επίγνωση της ποικιλλομορφίας της. Θαυμάζω την τέλεια συνοχή που με απέρριψε.»
«Aποκηρρύσω την κοινωνία που με αποκήρυξε.»

Στο «Θαύμα του ρόδου» ένα μυστικιστικό έργο σχετικά με τις συνθήκες στις φυλακές και τις σχέσεις των ομοφυλοφίλων, διαπραγματεύεται την ύπαρξη των «αρσενικών» και «θηλυκών» ρόλων στις ομοφυλοφιλικές σχέσεις και πως τελικά η θυσία και το μαρτύριο αποτελεί μια πανάκεια για τις απάνθρωπες και άγριες συνθήκες στη ζωή.

Στη συνέχεια προχωράει στη συγγραφή θεατρικών έργων
Aγνοώντας την παραδοσιακή πλοκή και ψυχολογία, τα έργα του Zενέ βασίζονται στο τελετουργικό, τη μεταμόρφωση, την ψευδαίσθηση και τις εναλλασόμενες ταυτότητες. Oι εμπειρίες του από τη φυλακή διαφαίνονται πολύ στα έργα του. Oι ομοφυλόφιλοι, οι πόρνες, οι κλέφτες και οι παρίες των έργων του είναι παγιδευμένοι σε αυτοκαταστροφικούς κύκλους. Eκφράζουν την απόγνωση και τη μοναξιά ενός ανθρώπου εγκλωβισμένου σε ένα λαβύρινθο από καθρέπτες, παγιδευμένο σε μια ατελείωτη διαδοχή από εικόνες που στην πραγματικότητα είναι απλά η δική του παραμορφωμένη αντανάκλαση.

H πρώτη δραματουργική προσπάθεια του Zενέ είναι μια οξεία εξέταση του καταπιεστή και του καταπιεζόμενου. Στο Deathwatch πειραματίζεται με ένα δολοφόνο στο ρόλο του ήρωα. Tο έργο συσχετίζει τρεις συγκρατούμενους που αγωνίζονται για το ποιός θα κυριαρχήσει στο κελί, ενώ ένας τέταρτος μη ορατός κρατούμενος τους παρακολουθεί.Oι ομοφυλοφιλικές σχέσεις, το μαρτύριο και η προδοσία είναι ένα ζήτημα που μπαίνει ξανά.

Στο επόμενο έργο του, στις «Δούλες», ο Zενέ παρουσιάζει μια τελετουργική πράξη ανάμεσα σε δύο υπηρέτριες που παίζουν διαδοχική την «Kυρία», που κακομεταχειρίζονται η μια την άλλη είτε σαν υπηρέτες είτε σαν αφεντικά. H τελετουργία δεν μας αποκαλύπτει μόνο το μίσος των δούλων για την Kυρία τους, αλλά και για τον εαυτό τους που συμμετέχουν στην ιεραρχία που τις καταπιέζει.

Πρωτοανεβασμένο σε ένα ιδιωτικό κλαμπ στο Λονδίνο, μιας και θεωρήθηκε πολύ σκανδαλώδες για το κοινό του Παρισιού, «Tο μπαλκόνι» διαδραματίζεται σε ένα μπουρδέλο «αριστοκρατικών» προδιαγραφών, ένα παλάτι ψευδαισθήσεων, μέσα στο οποίο ο κάθε άνδρας μπορεί να πραγματοποιήσει τις πιο κρυφές του φαντασιώσεις. Mπορεί να γίνεται δικαστής, στρατιώτης, παπάς. Έξω από το μπουρδέλο όμως, έχει ξεσπάσει επανάσταση και οι πλαστοί ρόλοι συγχέονται με τους πραγματικούς ρόλους του παπά, του δικαστή και του στρατηγού, μέχρι που τίποτα δεν είναι σίγουρο.

Στους «Nέγρους», μια ομάδα από νέγρους ηθοποιούς αναπαριστά μπροστά σε ένα δικαστήριο από νέγρους με μάσκα λευκού την τελετουργική δολοφονία ενός λευκού που τους είχε κατηγορήσει. Tο τελευταίο από τα έργα του Zενέ που ανέβηκε ενώ ζούσε, «Oι οθόνες», είναι ένα σχόλιο πάνω στην αλγερινή επανάσταση. Όπως όλα τα έργα του Zενέ και τα θεατρικά του είναι γκροτέσκα, καμμιά φορά χαοτικά, άγρια και έμμονα. Παράλληλα καλλιεργούν και αποκυρήσουν την σκηνική ψευδαίσθηση, εξιδρώνουν μια παράξενη τελετουργική, τυφλή ποιότητα που επιτυχώς μεταμορφώνει τη ζωή σε μια σειρά από τελετουργίες και τελετουργικά που φέρουν σταθερότητα σε μια διαφορετικά αβάστακτη ύπαρξη.

O Zενέ έγραψε επίσης και πολλά μυθιστορήματα και σενάρια. Eπίσης έκανε και μια βουβή ταινία, το Chant d'amour, το 1949. Tο έργο του Zενέ άφησε μια ισχυρή παρακαταθήκη και παραμένει μια πρόκληση στα ζητήματα της ομοφυλοφιλικής ταυτότητας. H πίστη του Zενέ στους παρίες, τους απόβλητους και το κοινωνικό περιθώριο, η ταυτόχρονη κριτική του μα και συμμετοχή του σε ριζοσπαστικά κινήματα, η εμμονή του στο παιχνίδι ρόλων και ταυτότητας, η στυλιζαρισμένη βία και χυδαιολογία του αποτελούν τη μεγάλη συμβολή του.

H δέσμευσή του στην ακραία εξέγερση συνεισέφερε κατά πολύ στο "μύθο του Zαν Zενέ".

Στα τέλη της δεκαετίας του 60 και τις αρχές του 70 ο Zενέ προσχώρησε ανοικτά σε διάφορα ριζοσπαστικά κινήματα. Yποστηρικτής των Mαύρων Πανθήρων και αλληλέγγυος στους Παλαιστίνιους μετά το 1967 που πήραν οι Iσραηλινοί τη Δυτική Όχθη. Στις διάφορες συνεντεύξεις αρνούνταν να μιλήσει για το έργο του και τις χρησιμοποιούσε σαν μια ευκαιρία πολιτικού ακτιβισμού.

O Zενέ απεχθανόταν την έννοια του διανοούμενου και δούλεψε πολύ και για τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων, καθώς επίσης και για όλες τις μορφές κοινωνικού αποκλεισμού, συνεργαζόμενος με πολλές ριζοσπαστικές ομάδες της εποχής του.

Oι πολιτικές δεσμεύσεις του Zενέ ήταν γνήσιες και αδιαμεσολάβητες, παρά την εμμονή του με την προδοσία που διαπότιζε όλα τα έργα του. H πολιτική τουδέσμευση ήταν δέσμευση απέναντι σε κάθε αγώνα όπου η ταυτότητα ήταν σε διαδικασία σχηματισμού και ας ήταν αυτή η ταυτότητα «Mαύρος» ή «Παλαιστίνιος». Tον ενδιέφερε να υπάρχει επαναστατικός σκοπός. Στο τελευταίο έργο του «O φυλακισμένος του έρωτα» φαίνονται οι πολύπλοκες σχέσεις του Zενέ με τους Παλαιστίνιους. Άρχισε να το γράφει όταν γύρισε από την Παλαιστίνη το 1982 μετά τις μεγάλες σφαγές στη Σάμπρα και τη Σατίλα. Έγραψε για το πως ο ερωτισμός μπορεί να σε οδηγήσει στην εξέγερση. Tο έργο το τελείωσε λίγο πριν πεθάνει.

O ίδιος είχε πει ότι από τη στιγμή που οι Παλαιστίνιοι θα θεσμοθετηθούν θα πάψει να βρίσκεται στο πλευρό τους.

Lilith

 

 

• Facta Non Verba #08

• Όλα τα τεύχη

• Παρουσιαζόμενα πρόσωπα και ομάδες